Pulsuz verilən 40-cı qul - Tarixi şəxsiyyətin hakimiyyətə gəldiyi gündür
![](/upload/files/up4/Xeberler/tarix/2024/07/eldeniz.jpg)
Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan görkəmli siyasi xadim Şəmsəddin Eldəniz 16 iyulda hakimiyyətə gəlib. Onun çox maraqlı həyat yolu olub.
TNS tarixi şəxsiyyətlə bağlı bəzi məlumatları təqdim edir.
Mənbələrə görə, Sultan Mahmudun hakimiyyəti dövründə (1118-1131) bir qul alverçisi 39 qulu satıb, qırxıncı qul üçün pul götürməyib. Həmin qul Eldəniz olub. Eldəniz satılan qullardan ən kiçiyi idi.
Tarixçi Mirxondun rəvayətinə görə, İraqda bu qulları sultanın vəziri Əbu Hamid Əli ibn Əhməd əs-Sümeyrəmi tacirdən satın alır. Eldəniz diribaşlığı və fərasəti ilə tezliklə ağasının rəğbətini qazanır.
Hicri təqviminin 516-cı ilinin səfər ayında (may, 1122) ismaililər vəzir Sümeyrəmini Həmədanda öldürürlər. Onun bütün var-dövlətini sultan müsadirə etdirir. Eldəniz də sultanın xidmətinə keçir. Sultan onun bacarığını görüb, tərbiyəsini Əmir Nəsrə tapşırır. Bir müddətdən sonra Eldəniz heç bir sahədə öz tay-tuşlarından geridə qalmır, əksinə, at çapmaqda, ox atmaqda onları arxada qoyur. Tezliklə onu sultan mətbəxinə başçı (əlhivan-salar) təyin edirlər. Burada Eldəniz bacarığını göstərir. O, bu vəzifəsində ikən Sultan Mahmud ölür.
Sultan II Toğrulun hakimiyyəti dövründə (1132-1135) Eldəniz sultanın şəxsi məmlükləri sırasına keçirilir və o, vəzifə pillələrində sürətlə irəli gedir. Sultanın bütün ömrü boyu məsləhətçisinə çevrilən qadını Mömünə Xatun ona xüsusi iltifat göstərir. Eldəniz onun göstərişlərinə əməl edərək saray münaqişələrinə qarışmır və bir-birilə kəskin ədavət aparan əmirlərin heç birinin dəstəsinin tərəfini saxlamır. Sultan Eldənizin sadiqliyini qiymətləndirir və onu əmir rütbəsinədək qaldırır. Bir qədər keçməmiş sultan II Toğrul Eldənizi azyaşlı oğlu Arslan şaha atabəy təyin edir. Sultan II Toğrul öləndə isə yeni Sultan Məsud (1135-1152) Şəmsəddin Eldənizi II Toğrulun dul qadını ilə evləndirir. Həmin qadından (Mömünə Xatundan) onun iki oğlu - Nüsrətəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan və bir qızı doğulur.
1136-cı ildə Sultan Məsud Arranı atabəy Eldənizə iqta torpağı verir və o, Bərdəyə öz iqamətgahına yola düşür. Eldəniz burada yerli əmirləri tezliklə öz tərəfinə çəkir, sultan xidmətinə asılılıqdan çıxır, saraya nadir hallarda gəlir. Yavaş-yavaş o, bütün Azərbaycana yiyələnir və xırda əmirlikləri özünə tabe etdirir.
Hicri təqvimi ilə 555-ci ilin zülqədə ayında (noyabr, 1160) atabəy Eldəniz 20 minlik ordunun başında Arslan şahla Həmədana gəlir. Burada onları dövlətin bütün əyan və əmirləri (Reyin hakimi İnancdan başqa) qarşılayır və təntənəli mərasimdən sonra Arslan şaha tac qoyurlar. Sultan hakimiyyəti altında olan bütün yerlərdə onun adına xütbə oxunur. Bu gündən Şəmsəddin Eldəniz "Böyük atabəy" (atabəy əl-əzəm) adlanmağa başlayır, onun böyük oğlu və sultanın ana tərəfdən qardaşı Nüsrətəddin Cahan Pəhləvan sultanın əmir-hacibi olur, ikinci oğlu Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan isə sultan ordularının ali baş komandanı (əmir-sipəhsalar əlkəbir) təyin edilir. Eldəniz özünün bütün əmirlərini dövlətdə yüksək vəzifələrə təyin edir.
Bu dövrdən başlayaraq, atabəy Eldənizin bütün fəaliyyəti yeni dövlət hakimiyyətinin nüfuzunun möhkəmləndirilməsinə yönəldilir.
Professor Fazil Qaraoğlu yazır ki, qüdrətli Atabəylər dövlətinin qurucusunun ən parlaq qələbəni Həmədan, Rey və Qəzvin döyüşlərində qazanır: "Bu qələbələrdən qorxuya düşən əmirlərin çoxu Eldənizdən vassal asılılığını qəbul etməli olur. Eldəniz "nikgah diplomatiyası"na da əl atır, barışmaz müxalifətçi Rey hakimi İnancın qızı Qüteybə xatunu oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvana alır.
Atabəy Şəmsəddin Eldəniz Cənubi Qafqazdan İran körfəzinədək uzanan geniş torpaqlara sahib olur, qüdrətli bir dövlət yaradır. Onun idarəsi altında olan torpaqlar Tiflisdən Məkrana qədər olan əraziləri əhatə edirdi. Azərbaycan, Arran, Cəbəl, Həmədan, Gilan, Mazandaran, İsfahan və Rey də ona tabe idi. Mosul, Kirman, Fars atabəyləri, Şirvan, Xuzistan, Hilat və Xnus hakimləri vassal kimi onun adına pul kəsdirirdilər. Eldənizin yaratdığı qüdrətli Azərbaycan türk dövləti - Eldənizlər dövləti şərəfli tariximizdə özünəməxsus yer tutur. Talanlardan, aramsız müharibələrdən cana doymuş xalq rahat nəfəs alır, qurub-yaratmaqla məşğul olur. Ölkə çiçəklənir, əkinçilik, ticarət və sənətkarlıq inkişaf edir. Atabəy Eldəniz elm və sənət adamlarına qayğı göstərir, mədəniyyətin inkişafına şərait yaradır.
Şəmsəddin Eldəniz ölkəmizin qərb sərhədləri üçün təhlükə törədən gürcü çarı ilə də haqq-hesab çürütməli olur. Gürcülərin 1161-ci ildə Ani, Dəbil və Gəncə şəhərlərinə dağıdıcı hücumlarına cavab olaraq Eldəniz 1163-cü ildə güclü qoşunla Gürcüstan üzərinə yürüş edir. O, əvvəlcə gürcüləri Dəbildən qovub çıxarır, gürcü çarı III Georgini ağır məğlubiyyətə uğradır. Həmin yürüşün iştirakçısı olan Azərbaycan tarixçi-salnaməçisi belə yazırdı: "Gürcülər biabırcasına məğlub oldular. Onlardan o qədər qənimət ələ keçirildi ki, sayı-hesabı yox idi. Axurları gümüşdən düzəldilmiş çar tövləsi ələ keçirilmişdi. Çarın gümüşdən tökülmüş iri çənlərdən ibarət olan çaxır anbarı da tutuldu. Bu çənlərin göndərilməsindən ötrü xüsusi arabalar da lazım gəlirdi. Bunlardan birini sultana göndərdilər. Sultana bununla birlikdə o vaxt tədavüldə olan 2000 dinar pul da göndərdilər. O, qızıl və gümüşdən düzəldilmiş çənləri Həmədana yolladı ki, adamlar ondan su içsin.
Bir neçə döyüşdə dalbadal sarsıdıcı məğlubiyyətə uğrayan gürcülər sakitləşdilər. 1175-ci ildə ölkəmizin qərb sərhədlərində vəziyyət sabirləşdi, ölkəmizin ərazi bütövlüyü bərpa edildi.
Şərq sərhədlərində də vəziyyət sabit deyildi. Nişapur və Rey hakimləri Eldənizlərin itaətindən çıxaraq Xarəzmşahların tərəfinə keçmişdilər. Bu xəbəri eşidən Eldəniz güclü qoşunla Reyə yürüş etdi. Xarəzmşahlarla Əmir İnancın birləşmiş qüvvələri məğlub edildi. Əmir İnanc Rey qalasında gizlənərək öz vəzirini Eldənizlə danışıqlar aparmağa göndərdi. Eldəniz Rey hakiminin dəfələrlə nankorluğunun şahidi olmuşdu. İndi dar ayaqda yenə hiylə işlətdiyini yaxşı başa düşürdü. O, deyirdi: "Əmir İnancın bizə etdiyi pislikləri mən dəfələrlə bağışladım. Hətta aramızda qohumluq münasibətləri də yaratdım. Ancaq bu qudurmuş əmir mənim etdiklərimə əvəz olaraq həmişə itaətdən çıxmağa cəhd edib, düşmənlərimlə birləşib. Bu dəfə ona aman yoxdur. Eldənizin qətiyyəti burada da özünü göstərdi. O, Əmir İnancla danışıqlardan imtina edərək vəzirə dedi: "Sən hesab edirsən ki, İnanc mənimlə sülh bağlayacaq və sən də onunla Reydə qalacaqsan. Bu, heç bir zaman olmayacaq! Sən iki yoldan birini seçə bilərsən. Ya öz ağlınla ölkəndə qalmalısan, bu halda hər ikiniz sağ qala bilərsiniz. Ancaq belə olsa, sən ömrünü mərhumiyyət içində keçirərsən. Ya da mənim tərəfimə keçib, onun məhv edilməsi üçün əlindən gələni əsirgəməməlisən. Rey, İsfahan və Azərbaycan hakimi olan oğlum Cahan Pəhləvanın yanında qalarsan. Əgər bu yolu seçsən, mən öz vədlərimi həyata keçirməyə and içib söz verirəm". Vəziyyəti belə görən vəzir Eldənizin tərəfinə keçdi və İnancı aradan götürdü. Beləliklə, Eldəniz diplomatiyası "Rey problemi"ni də müvəffəqiyyətlə həll etdi".
Bu əminamanlığın hökm sürməsində Eldənizin həyat yoldaşı Möminə Xatunun da böyük xidmətləri olub. "Səlcuqlular tarixi" əsərinin müəllifi Sədrəddin əl-Hüseyninin yazdığına görə, Sultan Arslan öz atalığı Şəmsəddin Eldənizdən şikayətləndikdə anası Möminə Xatun belə cavab verib: "Fikir vermə! Bu adam öz həyatını təhlükə altına ataraq çoxlu amansız döyüşlərə başlayıb. Bundan başqa, o səni sultan taxtına oturdana qədər öz var-yoxunu xərcləyib, öz qulamlarını və tərəfdarlarını ölümə göndərib, iki oğlu ilə sənin qulluğunda duraraq düşmənləri xar edib. Onun bütün etdikləri sənin hakimiyyətini, sənin qüdrətli dövlətini möhkəmləndirmək xatirinə edilirdi!.."
Eldəniz öz ömür-gün yoldaşı, müdrik qadın Möminə Xatuna həmişə sadiq olub, onu özünə sirdaş, arxa, dayaq hesab edib. Bu uzaqgörən və tədbirli xatun 1175-ci ilin oktyabr ayında vəfat edib. Ülvi bir məhəbbətlə sevdiyi bir insanın vəfatı Eldənizi bərk kədərləndirib. O, Naxçıvanda Möminə Xatuna əbədi bir abidə ucaltmağa qərar verib. Fəqət Möminə Xatunun vəfatından iki ay sonra - 1176-cı ildə Eldəniz də vəfat edib. Onun yerinə keçən oğlu Məhəmməd Cahan Pəhləvan atasının bu arzusunu yerinə yetirib. Görkəmli Azərbaycan memarı Əcəmi Əbubəkir oğlu Naxçıvani Möminə ana üçün müasir bir türbə inşa etdirib.
Aygün